Protestantse gemeente Agnus Dei, Waalre

Geschiedenis

Na de vrede van Munster in 1648 besloten de Staten-Generaal dat in de Meierij van 's-Hertogenbosch de Reformatie moest worden ingevoerd. De huidige burgerlijke gemeente Waalre was in die tijd gesplitst in de kerkdorpen Aalst en Waalre. Bovendien vormde Waalre samen met Valkenswaard een Heerlijkheid met één bestuur. In november 1648 werd in een kerkelijke vergadering in 's-Hertogenbosch besloten dat de combinatie Waalre/Valkenswaard een Gereformeerde kerk met één predikantsplaats zou worden. Het duurde tot juli 1649 voordat de gemeente een eigen predikant kreeg. Toen werd namelijk Johannes Alstorphius, 25 jaar oud, bevestigd tot predikant van Waelre en Wedert, met Aelst en Dommelen.

Het oude Willibrorduskerkje

Inmiddels waren de rooms-katholieke kerkgebouwen in de vier dorpen in bezit gegeven aan de protestanten. De jonge predikant preekte afwisselend in Waalre en in Valkenswaard en een enkele keer in Aalst. Het dorp Valkenswaard trok als grensplaats diverse (protestantse) ambtenaren, waardoor de protestantse gemeenschap daar sterker groeide dan in Waalre. In 1704 wist Valkenswaard de Raad van State te overtuigen dat het een eigen predikantsplaats nodig had en zo kreeg de gemeente van Waalre en Valkenswaard dus twee predikanten. In de loop van de volgende eeuwen slonk de gemeente in Waalre van een 20-tal lidmaten tot een handvol aan het begin van de 19e eeuw. In Aalst waren buiten de koster/schoolmeester die uiteraard protestant was, geen andere mensen van de Gereformeerde religie aanwezig. In 1794 maakte de inval van de Fransen een einde aan de bevoorrechte positie van de protestanten. De kerkgebouwen moesten worden teruggegeven en de (meestal protestantse) ambtenaren verdwenen naar het noorden. Dit betekende bijna het einde van de protestantse gemeenten in Brabant. Toch bleef een kleine kern volhouden en zij hielden hun Zondagse diensten in huiskamers. In 1809 werd bij Koninklijk besluit door Lodewijk Napoleon bepaald: "te Valkenswaard zal ene kerk worden gebouwd voor de Hervormden aldaar en word daartoe aan deselven toegesegt ene som van zes duizend guldens; deze kerk zal tevens dienen voor de Hervormden van Waalre, Aalst en Dommelen". Dit luidde de bouw in van een kerkgebouw aan het Kleinmarktplein in Valkenswaard, dat in 1813 werd ingewijd. Tevens betekende dit het einde van de predikantsplaats van Waalre. De 19e eeuw was moeilijk voor de kleine protestantse gemeenschap, maar dankzij de inspanningen van de Maatschappij van Welstand groeide de kleine gemeente. Dankzij giften uit het hele land kon de oude kerk die in de loop van de jaren zeer bouwvallig werd, in 1890 vervangen worden door een nieuw gebouw dat nu nog in Valkenswaard te vinden is.

Kerk Valkenswaard

Hier hebben de protestanten uit Aalst en Waalre nog jaren gekerkt. Door de industriële groei van Eindhoven kwamen steeds meer protestantse werknemers in Aalst wonen, zodat in 1936 werd besloten om eens per 14 dagen een kerkdienst in een lokaal in Aalst te houden. Dit gebeurde in een pand aan de Frederik Hendriklaan naast een ETOS-winkel.

Het pand naast de ETOS winkel

Het aantal Hervormden in Aalst groeide nog steeds en vanaf 1941 werd er elke zondag een dienst georganiseerd, nog steeds verzorgd door de predikant van Valkenswaard c.a., bijgestaan door een hulpprediker. In 1957 werd de naam Nederlands Hervormde Gemeente te Valkenswaard c.a. vervangen door: Hervormde gemeente Valkenswaard-Aalst/Waalre, waarbij Aalst/Waalre wijk II vormde. Na een periode met hulppredikers kreeg men in 1964 toestemming van de Provinciale Kerkvoogdijcommissie voor het stichten van een tweede predikantsplaats. Inmiddels waren er ook Gereformeerden komen wonen in de twee kerkdorpen. Aalst en Waalre waren burgerlijk al vanaf 1923 één gemeente, maar kerkelijk was de situatie nogal complex. De Gereformeerde kerk van Eindhoven, wijk Zuid, omvatte tevens Aalst en Waalre. Vanaf 1968 werden besprekingen gevoerd over de samenwerking Hervormd-Gereformeerd. En na een lang en ingewikkeld ontvlechtingproces werd in januari 1981 de Verklaring van Samenwerking getekend waarmee de Samen-op-Weg-gemeente Agnus Dei gesticht werd.

[Bron: Protestant in het roomse land, 350 jaar protestantse kerk in Waalre en Valkenswaard, door Jaap Walinga (1998)]